{"id":3206,"date":"2024-02-15T14:22:05","date_gmt":"2024-02-15T09:22:05","guid":{"rendered":"http:\/\/maktab.sirdaryoktrmhb.uz\/?p=3206"},"modified":"2024-02-15T14:22:05","modified_gmt":"2024-02-15T09:22:05","slug":"buyuk-shoir-olim-yirik-davlat-arbobi-va-sarkarda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/?p=3206","title":{"rendered":"Buyuk shoir, olim, yirik davlat arbobi va sarkarda."},"content":{"rendered":"\n

Buyuk shoir, olim, yirik davlat arbobi va sarkarda.<\/em><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bobur keng dunyoqarashi va mukammal aql-zakovati bilan Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos solib, bu mamlakat tarixida davlat arbobi sifatida nom qozongan bo\u02bblsa, serjilo o\u02bbzbek tilida yozilgan \u201cBoburnoma\u201d asari bilan jahonning mashhur tarixnavis olimlari qatoridan ham joy oldi. Uning nafis g\u02bbazal va ruboiylari turkiy she\u02bcriyatning eng nodir durdonalari bo\u02bblib, \u201cMubayyin\u201d (\u201cBayon etilgan\u201d), \u201cXatti Boburiy\u201d, \u201cHarb ishi\u201d, aruz haqidagi risolalalari esa islom qonunshunosligi, she\u02bcriyat va til nazariyasi sohalariga munosib hissa bo\u02bblib qo\u02bbshildi.<\/p>\n\n\n\n

Boburning yoshligi va Hindistonga yo\u02bbl olishi<\/h1>\n\n\n\n
\"\"\/
Bobur portreti. XVII asr. Manba: en.wikipedia.org<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Adabiyot, nafis san\u02bcat, tabiat go\u02bbzalligiga yoshligidan mehr qo\u02bbygan Zahiriddin, barcha Temuriy shahzodalar kabi bu ilmlarning asosini otasi saroyida, yetuk ustozlar rahbarligida egalladi. Biroq uning betashvish yoshligi uzoqqa cho\u02bbzilmadi. 1494-yili otadan yetim qoldi. 12 yoshida otasi o\u02bbrniga Farg\u02bbona ulusining hokimi etib ko\u02bbtarilgan Bobur qalamni qilichga almashtirib, Andijon taxti uchun ukasi Jahongir Mirzo, amakisi Sulton Ahmad Mirzo, tog\u02bbasi Sulton Mahmudxon va boshqa raqiblarga qarshi kurashishga majbur bo\u02bbldi. Bobur ukasi Jahongir Mirzo bilan murosaga kelish uchun unga yon berishga, Farg\u02bbona ulusini ikkiga taqsimlab, yarmini ukasiga topshirishga qaror qildi va o\u02bbzi Samarqand uchun olib borilayotgan kurashga kirishib ketdi. Bir necha yil davom etgan bu kurash qirg\u02bbinbarotdan boshqa biror natija bermadi: unda katta harbiy kuch bilan aralashgan Shayboniyxonning qo\u02bbli baland keldi va Bobur Samarqandni tashlab ketishga majbur bo\u02bbldi. 1504-yili Shayboniyxon Andijonni ham qo\u02bblga kiritgandan so\u02bbng, Bobur janubga qarab yo\u02bbl oldi va Kobul ulusida o\u02bbz hokimiyatini o\u02bbrnatdi. 1505\u20131515-yillarda u Markaziy Osiyoga qaytishga bir necha bor urinib ko\u02bbrdi. Ammo bu urinishlardan hech qanday natija chiqmadi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Panipat uchun jang. Manba: en.wikipedia.org<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

So\u02bbng o\u02bbz mavqeyini yanada mustahkamlash maqsadida, 1519\u20131525-yillar davomida Hindistonni qo\u02bblga kiritish uchun bir necha bor janglar olib bordi. 1526-yil aprel oyida Panipatda Hindiston sultoni Ibrohim Lo\u02bbdiy bilan va 1527-yili mart oyida Chitora hokimi Rano Sango bilan bo\u02bblgan janglarda Boburning qo\u02bbli baland keldi. Tarixiy ma\u02bclumotlarda bayon qilinishicha, Boburning Hindistonga yurishida Dehli hukmdori Ibrohim sulton siyosatidan norozi bo\u02bblgan Panjob hokimlari ham Boburni qo\u02bbllaganlar va Sikri jangidagi bu g\u02bbalaba Boburga Hindistonda o\u02bbz hukmronligini uzil-kesil o\u02bbrnatish va Boburiylar sulolasini barpo etish imkoniyatini berdi. Ovro\u02bbpo tarixchiligida \u201cBuyuk mo\u02bbg\u02bbullar\u201d nomi bilan \u201cg\u02bbalati mashhur\u201d bo\u02bblgan Boburiylar sulolasi Hindistonda 300 yildan ortiq hukmronlik qildi.<\/p>\n\n\n\n

\u201cBoburnoma\u201d<\/h1>\n\n\n\n

Bobur Hindistonda keng ko\u02bblamli davlat ishlari bilan bir qatorda, o\u02bbzining adabiy-badiiy faoliyatini ham davom ettirdi va yuqorida zikr etilgan asarlarini yaratdi. Boburning butun jahon ommasiga mashhur bo\u02bblgan shoh asari \u201cBoburnoma\u201ddir. Ma\u02bclumki, unda Bobur yashagan davr oralig\u02bbidagi Movarounnahr, Xuroson, Eron va Hindiston xalqlari tarixi yoritilgan. Asar, asosan, uch qismdan iborat. Uning birinchi qismi XV asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyoda ro\u02bby bergan voqealarni, ikkinchi qismi XV asrning oxiri va XVI asrning birinchi yarmida Kobul ulusi, ya\u02bcni Afgonistonda ro\u02bby bergan voqealarni o\u02bbz ichiga olgan bo\u02bblsa, uchinchi qism XVI asrning birinchi choragidagi Shimoliy Hindiston xalqlari tarixiga bag\u02bbishlangan. \u201cBoburnoma\u201dda o\u02bbsha davrning siyosiy voqealari mukammal bayon qilinar ekan, o\u02bbz yurti Farg\u02bbona viloyatining siyosiy-iqtisodiy ahvoli, uning poytaxti Andijon shahri, Markaziy Osiyoning yirik shaharlari: Samarqand, Buxoro, Qarshi, Shahrisabz, O\u02bbsh, Urganch, O\u02bbratepa, Termiz va boshqa shaharlar haqida nihoyatda nodir ma\u02bclumotlar keltirilgan. Unda Kobul ulusining yirik shaharlari Kobul, G\u02bbazna va ular ixtiyoridagi ko\u02bbpdan ko\u02bbp tumanlar, viloyatlar, Shimoliy Hindiston haqidagi ma\u02bclumotlarni uchratish mumkin.<\/p>\n\n\n\n

\u201cBoburnoma\u201dni varaqlarkanmiz, ko\u02bbz oldimizda Markaziy Osiyo, Afg\u02bboniston va Hindiston xalqlariga xos bo\u02bblgan fazilat va nuqsonlar, ularning tafakkur olami kengligi va murakkabligi bilan birga, o\u02bbsha davrdagi hayot muammolari, Bobur davlatidagi siyosiy va ijtimoiy hayotning to\u02bbliq manzarasi namoyon bo\u02bbladi. \u201cBoburnoma\u201ddagi ushbu ma\u02bclumotlar Bobur davrida yozilgan boshqa tarixiy manbalar: Mirxond, Xondamir, Muhammad Solih, Binoiy, Muhammad Haydar, Farishta, Abul-Fazl Allomiy va boshqa tarixchilarning asarlarida bu darajada aniq va mukammal yoritilgan emas. Muallif \u201cBoburnoma\u201dda Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Kamoliddin Behzod, Ulug\u02bbbek Mirzo va boshqa allomalar haqida o\u02bbzining eng yuqori fikr va mulohazalarini bildiradi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Bobur bog\u02bb ishlarini nazorat qilmoqda. Manba: scroll.in<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u201cBoburnoma\u201d Movarounnahr, Xuroson, Hindiston, Eron xalqlarining XV asr oxiri \u2014 XVI asrning birinchi yarmidagi tarixini o\u02bbzida aks ettirgan, shu bilan birga, juda ko\u02bbp dolzarb iqtisodiy, ijtimoiy masalalar, yuqorida nomlari keltirilgan viloyatlarning o\u02bbzaro siyosiy-iqtisodiy va savdo munosabatlari, jo\u02bbg\u02bbrofiy mavqeyi, iqlimi, o\u02bbsimlik va hayvonot dunyosi, tog\u02bblari, daryolari, xalqlari, qabila va elatlari va ularning yashash sharoitlari, urf-odatlari, muhim tarixiy inshootlari, hindular va musulmonlarning ibodatxonalari, to\u02bby va dafn marosimlari haqida nihoyatda nodir ma\u02bclumotlarni o\u02bbziga qamrab olgan shoh asardir. Shu bois \u201cBoburnoma\u201d tarixiy va adabiy meros sifatida dunyo olimlarini hayratga solib kelmoqda.<\/p>\n\n\n\n

Uzoq yillar davomida G\u02bbarb va Sharqning mashhur sharqshunos olimlari \u201cBoburnoma\u201d mazmunini jahon jamoatchiligiga yetkazish borasida katta faoliyat ko\u02bbrsatdilar. Masalan, gollandiyalik olim Vitsen, angliyalik olimlar J. Leyden, V. Zrskin, R. Koldekot, A. Beverej, T. Albot germaniyalik Yu. Klaynrat va A. Keyzer, fransiyalik Pave de Kurteyl, hindistonlik Mirzo Nasriddin Haydar Rizvi, turkiyalik R. R. Art va N. I. Bayur va bizning davrimizdagi fransiyalik olim Bakke Gromon, afg\u02bbonistonlik olim Abulhay Habibiy, pokistonlik olimlar Rashid Axtar, Nadvi va Shoh Olam Mavliyot shular jumlasidandir. \u201cBoburnoma\u201dni o\u02bbrganish sohasida jahonning mashhur sharqshunoslari qatoridan yaponiyalik olimlar ham joy olmoqdalar.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u02bclumki, Boburning tarixiy, ilmiy, adabiy merosini o\u02bbrganish va ommalashtirishda O\u02bbzbekiston, Tojikiston, Rossiya olimlarining faoliyatlari ham diqqatga sazovordir. XIX\u2013XX asrlar davomida Georg Ker, N. Ilminskiy, O. Senkovskiy, M. Salye, Porso Shamsiyev, Sodiq Mirzayev, V. Zohidov, Ya. G\u02bbulomov, R. Nabiyev, S. Azimjonova, A. Kdyumov kabi olimlarning sa\u02bcy-harakatlari bilan \u201cBoburnoma\u201d bir necha bor rus va o\u02bbzbek tillarida chop etildi, ularga so\u02bbzboshi yozildi va keng kitobxonlar ommasining ma\u02bcnaviy mulkiga aylantirildi. Uning she\u02bcrlari ham bir necha bor nashr etildi.<\/p>\n\n\n\n

She\u02bcriy asarlari<\/h1>\n\n\n\n

Bobur o\u02bbzbek adabiyotida o\u02bbzining nozik she\u02bcriy asarlari bilan ham mashhurdir. Uning hayoti va adabiy faoliyati Movarounnahrda siyosiy hayot nihoyat murakkablashgan, feodal guruhlarning boshboshdoqlik harakatlari avjiga chiqqan va Temuriylar davlatining inqirozi davom etayotgan bir davrga to\u02bbg\u02bbri kelgan edi. Bunday murakkabliklar in\u02bcikosini \u201cBoburnoma\u201dda ko\u02bbrgan bo\u02bblsak, ularning shoir ruhiyatida qanday aks etgani uning she\u02bcrlarida namoyon bo\u02bbladi. Movarounnahrni birlashtirishga urinishlari natija bermagach, Boburning ruhan qiynalgan, amaldorlarning xiyonatlari ta\u02bcsirida umidsizlikka tushgan kezlardagi kayfiyati she\u02bcrlarida aks etgan. Keyinchalik o\u02bbz yurtini tark etib, Afg\u02bboniston va Hindistonga yuz tutganda Bobur she\u02bcriyatida Vatan tuyg\u02bbusi, Vatan sog\u02bbinchi, unga qaytish umidi mavj ura boshladi.<\/p>\n\n\n\n

Tole yo\u02bbqi jonimg\u02bba balolig\u02bb bo\u02bbldi,
Har ishniki ayladim \u2014 xatolig\u02bb bo\u02bbldi,
O\u02bbz yerni qo\u02bbyib, Hind sori yuzlandim,
Yo Rab, netayin, ne yuz qarolig\u02bb bo\u02bbldi.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Shu bilan birga, Bobur lirikasida she\u02bcriyatning asosiy mazmuni bo\u02bblgan insoniy fazilatlar, yor vasli, go\u02bbzalligi, unga cheksiz muhabbat va hijron azobi, ayriliq alamlari va visol quvonchlari nihoyatda go\u02bbzal va mohirona ifoda etilgan.<\/p>\n\n\n\n

Xazon yaprog\u02bbi yanglig\u02bb gul yuzung hajrida sarg\u02bbardim,
Ko\u02bbrub rahm aylagil, ey lolarux, bu chehrai zardim.
Sen ey gul, qo\u02bbymading sarkashligingni sarvdek hargiz,
Ayog\u02bbingga tushub bargi xazondek muncha yolvordim.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bobur o\u02bbz lirik she\u02bcrlarida odamlarni har doim yaxshilikka, adolat va insonparvarlikka, yuksak insoniy tuyg\u02bbularni qadrlashga chaqirdi:<\/p>\n\n\n\n

Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidur,
Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidur.
Yaxshi kishi ko\u02bbrmag\u02bbay yomonlig\u02bb hargiz,
Har kimki yamon bo\u02bblsa, jazo topqusidur.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bobur lirik she\u02bcrlari va tarixiy \u201cBoburnoma\u201dsidan tashqari islom qonunshunosligi va boshqa sohalarda ham asarlar yaratgan. 1522-yilda o\u02bbg\u02bbli Humoyunga atab yozgan \u201cMubayyin\u201d nomli asarida o\u02bbsha zamon soliq tizimini, soliq yig\u02bbishning qonun-qoidalarini, shariat bo\u02bbyicha kimdan qancha soliq olinishi va boshqa masalalarni nazmda izohlab bergan. \u201cXatti Boburiy\u201d deb atalgan risolasida arab alifbosini turkiy tillar, xususan, o\u02bbzbek tili nuqtayi nazaridan birmuncha soddalashtirib berishga harakat qilgan. U tajriba sifatida \u201cXatti Boburiy\u201d alifbosida Qur\u02bconi Karimni ko\u02bbchirgan. Boburning aruz vazni va qofiya masalalariga bag\u02bbishlangan \u201cMufassal\u201d nomli asari ham bo\u02bblgan, biroq bu asar bizgacha yetib kelmagan.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Qobuldagi Bog\u02bbi Bobur. Manba: en.wikipedia.org<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bobur tarixnavis adib, lirik shoir va ijtimoiy masalalar yechimiga o\u02bbz hissasini qo\u02bbshgan olim sifatida xalqimiz ma\u02bcnaviy madaniyati tarixida munosib o\u02bbrin egallaydi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Buyuk shoir, olim, yirik davlat arbobi va sarkarda. Bobur keng dunyoqarashi va mukammal aql-zakovati bilan Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos solib, bu mamlakat tarixida davlat arbobi sifatida nom qozongan bo\u02bblsa, serjilo o\u02bbzbek tilida yozilgan \u201cBoburnoma\u201d asari bilan jahonning mashhur tarixnavis olimlari qatoridan ham joy oldi. Uning nafis g\u02bbazal va ruboiylari turkiy she\u02bcriyatning eng nodir durdonalari bo\u02bblib, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3207,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-3206","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-yangi-elon"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3206","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3206"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3208,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions\/3208"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3207"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sttexnikum1.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}